Ἕνας διαγωνισμὸς γιὰ τὴν κατοχὴ τοῦ Μουσείου τῆς Ἀλεξάνδρειας

Πηγή: wikipedia

Ἡ Αἴγυπτος ἀφθονεῖ σὲ μορφωμένους περισσότερο ἀπὸ ὅ,τι ὅλος ὁ ὑπόλοιπος κόσμος. Πράγματι, στὴν μεγαλύτερή της πόλη, τὴν Ἀλεξάνδρεια, θὰ βρεῖς κάθε εἴδους φιλοσοφικὴ γνώση  καὶ κάθε εἴδους φιλοσοφικὸ δόγμα. Ὅταν πρὶν ἀπὸ κάποιο καιρὸ εἶχε γίνει διαγωνισμὸς μεταξὺ τῶν Αἰγύπτιων καὶ τῶν Ἑλλήνων σχετικὰ μὲ τὸ ποιὸς θὰ κατέχει τὸ Μουσεῖο, οἱ Αἰγύπτιοι ἀναγνωρίστηκαν ὡς πιὸ σοφοὶ καὶ τέλειοι, κέρδισαν, καὶ τὸ Μουσεῖο δόθηκε σὲ αὐτούς. Διάλεξε ὅποιο θέμα ἐπιθυμεῖς. Δὲν θὰ βρεῖς κανέναν να εἶναι σοφότερος ἀπὸ ἕναν Αἰγύπτιο ἐπ’ αὐτοῦ. Γι’ αὐτὸ οἱ καλύτεροι φιλόσοφοι καὶ ἐγγράμματοι πάντα ζοῦσαν στὴ χώρα αὐτή.

 

Αὐτὰ μεταξὺ ἄλλων γράφει κατὰ τὰ τελευταῖα χρόνια τῆς βασιλείας τοῦ Κωνστάντιου Β' (ἀπεβ. 361) ἕνας μᾶλλον Ἀνατολίτης περιηγητὴς –καὶ πιθανότατα Ἐθνικός, ἀφοῦ δὲν κάνει καμμία ἀναφορὰ στὴ χριστιανικὴ λατρεία τῆς Ἀλεξάνδρειας ἀλλὰ πολλὲς στὴ μὴ χριστιανική– γιὰ τὴν Ἀλεξάνδρεια καὶ τὸ Μουσεῖο της, ποὺ ἀκόμη λειτουργοῦσε. Ἡ ἱστορία αὐτὴ φαίνεται νὰ εἶναι μύθος, καθὼς ἡ ἑλληνικὴ φιλοσοφικὴ κυριαρχία στὴν Ἀλεξάνδρεια εἶναι ἀδιαμφισβήτητη. Ὡστόσο, γιὰ νὰ κυκλοφοροῦν τέτοιες ἀπόψεις (καὶ νὰ φτάσουν ὣς τὶς μέρες μας), κάποιοι, καὶ ὄχι λίγοι, θὰ τὶς πίστευαν.

 

...viros sapientes prae omnem mundum Aegyptus abundant. <In> metro<poli> enim eius Alexandria omnem gentem invenies philosophorum <et> omnem doctrinam. Itaque aliquando certamine facto Aegyptiorum et Graecorum, quis eorum Musium accipiat, argutiores et perfectiores inventi Aegyptii et vicerunt, et Musium ad eos iudicatum est. Et impossibile in quacumque re invenire volueris sapientem quomodo Aegyptium; et ideo omnes philosophi et qui sapientiam litterarum scientes ibi semper morati sunt, meliores fuerunt.

 

Πηγή: Incipit liber Iunioris philosophi in quo continetur totius mundi descriptio, ἔκδ. J. Rougé, Expositio totius mundi et gentium, Paris 1966, 168.17 – 170.26 (XXXIV).

Δὲν ἦρθα γιὰ νὰ δῶ πτώματα

Ἀφοῦ ὁ Αὔγουστος κατέκτησε τὴν Ἀλεξάνδρεια, πρόσταξε καὶ τοῦ ἔφεραν τὴ σαρκοφάγο τοῦ Ἀλέξανδρου ἀπὸ τὸ περίφημο Σῆμα. Ἀφοῦ τὸν κοίταξε, ἔδειξε τὸ σεβασμό του καταθέτοντας ἕνα χρυσὸ στέμμα καὶ τιμητικὰ σκορπίζοντας λουλούδια. Ὅταν, μετά, τοῦ πρότειναν νὰ δεῖ καὶ τοὺς τάφους τῶν Πτολεμαίων, ποὺ ἦταν ἐπίσης στὸ Σῆμα, ἀπάντησε: «Ἤθελα νὰ δῶ ἕναν βασιλέα, ὄχι πτώματα».

Σουητώνιος, Οἱ ζωὲς τῶν Καισάρων, Αὔγουστος, 18.

 

Πηγὴ φωτογραφίας: alexanderstomb.com

Οἱ καταστροφεῖς τῆς Ἀλεξάνδρειας: Βεσπασιανός, Καρακάλλας, Αὐρηλιανός, Διοκλητιανός

Ὁ τρίτος αἰῶνας δὲν ἦταν καὶ τόσο καλὸς γιὰ τὴν Ἀλεξάνδρεια. Σὲ διάστημα μικρότερο τοῦ ἑνὸς αἰώνα, τρεῖς Ρωμαῖοι αὐτοκράτορες γιὰ τὸν ἕναν ἢ τὸν ἄλλον λόγο κατέστρεψαν ὁ ἕνας μετὰ τὸν ἄλλο τὴν μεγαλύτερη ἑλληνικὴ πόλη τῆς Ἀρχαιότητας, χωρὶς λύπηση γιὰ τὴ φήμη της ὡς κέντρου τῶν γραμμάτων καὶ τῶν ἐπιστημῶν ἢ γιὰ τὴν ἱστορία της.

 

Ἡ σφαγὴ τῶν Ἀλεξανδρινῶν τὸ 215 ἀπὸ τὸν αὐτοκράτορα Καρακάλλα (211-217) μαρτυρεῖται ἀπὸ τὸν Ἡρωδιανό, τὸν Δίωνα Κάσσιο καὶ τὴν Historia Augusta.

Ἡ περιγραφὴ τοῦ Ἡρωδιανοῦ ἔχει ὡς ἑξῆς.

...ἔφυγε γιὰ τὴν Ἀλεξάνδρεια προφασιζόμενος ὅτι ἤθελε νὰ δεῖ τὴν πόλη ποὺ χτίστηκε πρὸς τιμὴν τοῦ Ἀλέξανδρου καὶ νὰ θυσιάσει στὸν θεὸ ποὺ λατρεύεται ἐκεῖ ξεχωριστά. Διέταξε λοιπὸν νὰ ἑτοιμάσουν ἑκατόμβες γιὰ τὶς θυσίες καὶ γιὰ κάθε εἴδους καθαρμούς. Μόλις τὰ νέα ἔφτασαν ἐκεῖ, οἱ Ἀλεξανδρινοί, ἄνθρωποι ἀπὸ τὴ φύση τους ἐπιπόλαιοι ποὺ εὔκολα καὶ μὲ τὸ παραμικρὸ ξεσηκώνονται, ἐνθουσιάστηκαν μαθαίνοντας γιὰ τὸ ἐνδιαφέρον καὶ τὴν εὔνοια τοῦ αὐτοκράτορα. Ἄρχισαν λοιπὸν νὰ τοῦ ἑτοιμάζουν ὑποδοχὴ ποὺ ὅμοιά της, ἔλεγαν, δὲν εἶχε γίνει ποτὲ σὲ κανέναν αὐτοκράτορα. Γέμισαν τὸν τόπο μὲ ὅλων τῶν εἰδῶν τὰ μουσικὰ ὄργανα ποὺ ἔβγαζαν μεγάλη ποικιλία ἤχων· σύννεφο ἀπὸ θυμιάματα καὶ κάθ ελογῆς μυρωδικὰ σκόρπιζαν εὐωδιὰ στὶς εἰσόδους τῆς πόλης· λαμπαδηδρομίες καὶ βροχὴ λουλουδιῶν ἑτοιμάστηκαν πρὸς τιμὴν τοῦ αὐτοκράτορα. Ὅταν ὁ Ἀντωνίνος μπῆκε στὴν πόλη μαζὶ μὲ ὅλο τὸν στρατό, ἀνέβηκε πρῶτα στὸν ναὸ ὅπου θυσίασε ἀμέτρητα ζῶα καὶ ἄφησε σωροὺς λιβάνι στοὺς βωμούς. Ἀπὸ ἐκεῖ κατευθύνθηκε πρὸς τὸν τάφο τοῦ Ἀλέξανδρου. Ἔβγαλε τὴν πορφυρὴ χλαμύδα ποὺ φοροῦσε, τὰ δαχτυλίδια του μὲ τοὺς πολύτιμους λίθους, τὴ ζώνη καὶ ὅ,τι ἄλλο πολυτελὲς εἶχε πάνω του καὶ τὰ ἀπόθεσε στὸ μνῆμα. 

Βλέποντας αὐτὰ ὁ λαὸς πῆρε μεγάλη χαρὰ καὶ ὀργάνωσε ὁλονύχτιες γιορτές, χωρὶς νὰ ξέρει τὶς κρυφὲς σκέψεις τοῦ αὐτοκράτορα. Διότι αὐτὸς σὲ ὅλα τὰ παραπάνω ὑποκρινόταν, καθὼς τὸ σχέδιό του ἦταν νὰ ἐξοντώσει ἕνα μεγάλο μέρος ἀπὸ ἐκείνους. Τὸ κρυφὸ μίσος του εἶχε τὴν ἑξῆς αἰτία. Ὅταν ἦταν ἀκόμα στὴ Ρώμη, ἐνόσω ὁ ἀδελφός του ζοῦσε ἀλλὰ καὶ μετὰ τὴ δολοφονία του, τὸν πληροφόρησαν ὅτι οἱ Ἀλεξανδρινοὶ τὸν εἶχαν διακωμωδήσει μὲ σκληρὸ τρόπο. Αὐτοί, φύσεις, θά 'λεγε κανείς, παιγνιώδεις μὲ κλίση στὰ καυστικὰ ἀστεῖα και τὶς γελοιογραφίες, συνήθιζαν νὰ ἐκτοξεύουν πρὸς τὰ πρόσωπα τῆς ἐξουσίας πολλά, ποὺ στοὺς ἴδιους μὲν φαίνονται πνευματώδη, γιὰ ἐκείνους ὅμως ποὺ τὰ ὑφίστανται εἶναι ἐνοχλητικά. Τὰ πιὸ ἐρεθιστικὰ βέβαια εἶναι ἐκεῖνα ποὺ ἀποκαλύπτουν στ' ἀλήθεια τὶς παλιοδουλειὲς κάποιου. Πολλὰ ἀπὸ τᾶ σκώμματα σὲ βάρος τοῦ Ἀντωνίνου ἀφοροῦσαν τὴ δολοφονία τοῦ ἀδελφοῦ του καὶ τὴν ἡλικιωμένη μητέρα του, τὴν ὁποία ἀποκαλοῦσαν Ἰοκάστη, ἐνῶ κορόιδευαν καὶ τὸν ἴδιο πού, ὄντας ἕνας μικροκαμωμένος ἄνθρωπος, ἤθελε νὰ μιμηθεῖ τὸν Ἀλέξανδρο καὶ τὸν Ἀχιλλέα, ἄνδρες δυνατοὺς καὶ σωματώδεις. Οἱ Ἀλεξανδρινοὶ ἀπὸ τὴ μεριά τους ὅλα τοῦτα τὰ θεωροῦσαν παιχνίδια, ὁ Ἀντωνίνος ὅμως, φύση ὀργίλη καὶ δολοφονική, ὁδηγήθηκε σὲ σκέψεις ὀλέθριες καὶ καταστροφικὲς γιὰ ἐκείνους. 

Ἔτσι, ἀφοῦ πῆρε μέρος στὶς γιορτὲς καὶ τὶς πανηγυρικές τους ἐκδηλώσεις, ὅταν εἶδε ὅτι ἡ πόλη εἶναι γεμάτη κόσμο, καθὼς εἶχαν συρρεύσει πλήθη ἀπὸ ὅλη τὴ γύρω περιοχή , κάλεσε μὲ ἀνακοίνωσή του ὅλους τοὺς νέους νὰ συγκεντρωθοῦν σὲ ἕνα μεγάλο ἀνοιχτὸ πεδίο, λέγοντας ὅτι θέλει νὰ σχηματίσει μιὰ φάλαγγα πρὸς τιμὴν τοῦ Ἀλέξανδρου καὶ νὰ τῆς δώσει τὸ ὄνομά του, ὅπως ἀνάλογα εἶχε κάνει μὲ τὴ μακεδονικὴ καὶ τὴ σπαρτιατικὴ φάλαγγα. Διέταξε λοιπὸν τοὺς νεαροὺς νὰ μποῦνε ὅλοι στὴ γραμμή, γιὰ νὰ τοὺς ἐξετάσει ἕναν ἕναν ὁ αὐτοκράτορας καὶ νὰ διαπιστώσει ἂν ἡ ἡλικία, ἡ σωματικὴ διάπλαση καὶ ἡ φυσική τους κατάσταση εἶναι οι κατάλληλες γιὰ τὸν στρατό. Οἱ νεαροὶ ἔδωσαν ὅλοι τους πίστη στὶς παρακάτω ὑποσχέσεις καὶ θεώρησαν τὰ λόγια τοῦ Ἀντωνίνου εἰλικρινή, ἀφοῦ λίγο πρὶν εἶχε τιμήσει τὴν πόλη τους. Ἔτσι πῆγαν στὴ συγκέντρωση, μαζὶ μὲ τοὺς γονεῖς τους καὶ τ' ἀδέλφια τους, ποὺ μοιράζονταν τὴ χαρὰ καὶ τὴν αἰσιοδοξία τους. 

Ὁ Ἀντωνίνος πέρασε ἀπὸ μπροστά τους, ὅπως εἶχαν τοποθετηθεῖ σὲ ἀπόσταση ὁ ἕνας ἀπὸ τὸν ἄλλο, στάθηκε σὲ ὅλους καὶ εἶπε στὸν καθένα κι ἀπὸ ἕναν διαφορετικὸ ἔπαινο -ὅταν ξαφνικά, ὅλος ὁ στρατός του, χωρὶς νὰ γίνει ἀντιληπτὸς καὶ χωρὶς νὰ κινήσει ὑποψίες, τοὺς περικύκλωσε. Μόλις, περνώντας ἀπ' ὅλη τὴν παράταξη, διαπίστωσε ὅτι εἶχαν πιὰ βρεθεῖ μέσα στὸν κλοιὸ τῶν ὅπλων, σὰν νὰ εἶχαν πιαστεῖ σὲ δίχτυ, ἔφυγε περιστοιχιζόμενος ἀπὸ τοὺς φρουρούς του, καὶ τὴν ἴδια στιγμὴ οἱ στρατιῶτες, μὲ ἕνα σύνθημα, ἐπιτέθηκαν ἀπὸ παντοῦ σὲ ὅλους τοὺς περικυκλωμένους νεαροὺς καὶ σὲ ὅλους ὅσοι βρίσκονταν ἐκεῖ γιὰ ἄλλους λόγους. Καθὼς λοιπὸν τοὺης εἶχαν κυκλωμένους ὁλόγυρα καὶ ἔνοπλοι ἀπέναντι σὲ ἄοπλους, τοὺς ἐξόντωσαν ὅλους μὲ κάθε τρόπο φόνου. Ἀπὸ τοὺς στρατιῶτες κάποιοι σκότωναν καὶ κάποιοι ἄλλοι πιὸ πέρα ἔσκαβαν μεγάλα χαντάκια ὅπου τραβοῦσαν τοὺς σκοτωμένους καὶ τοὺς πετοῦσαν μέσα, μέχρι ποὺ τὰ γέμισαν μὲ πτώματα. Κι ἀπὸ πάνω ἔριχναν χώματα, ὥσπου γρήγορα σχηματίστηκε ἕνας μεγάλος ὁμαδικὸς τάφος. Μαζὶ μὲ τοὺς νεκροὺς ἔριξαν καὶ πολλοὺς μισοπεθαμένους, ἐνῶ ἔσπρωξαν μέσα κι ἄλλους ποὺ δὲν εἶχαν τραυματιστεῖ. Σκοτώθηκαν ὅμως καὶ πολλοὶ στρατιῶτες, γιατὶ ὅσοι ἀπὸ τὰ θύματα ἦταν ἀκόμα ζωντανοὶ καὶ εἶχαν κάποιες δυνάμεις ἔτσι ὅπως σπρώχνονταν καὶ συμπλέκονταν τοὺς τράβηξαν μαζί τους στὸν τάφο. Τόση ἦταν ἡ ἔκταση τῆς σφαγῆς, ὥστε οἱ ἐκβολὲς τοῦ Νείλου, ποὺ εἶναι μεγάλη περιοχή, καὶ ὅλη ἡ παραλία γύρω ἀπὸ τὴν Ἀλεξάνδρεια βάφτηκαν κόκκινα ἀπὸ τὰ ρυάκια τὸ αἷμα ποὺ διέσχιζαν τὴν πεδιάδα.

Ἡρωδιανός, ἔκδ. Lucarini, 95.16-97.19 (4.8.6-4.9.8). (Μτφ. "Κάκτος".)

 

Ἡ ἐκδοχὴ τοῦ Δίωνα Κάσσιου ἔχει ὡς ἑξῆς:

...Ξεκίνησε γιὰ τὴν Ἀλεξάνδρεια ἀποκρύβοντας τὴν ὀργή του καὶ παριστάνοντας ὅτι λαχταροῦσε νὰ τοὺς δεῖ. Ἔτσι, ὅταν ἔφτασε στὰ προάστια, ὅπου οἱ ἐξέχοντες πολίτες εἶχαν ἔρθει μαζὶ μὲ διάφορα μυστικὰ καὶ ἱερὰ σύμβουλα, πρῶτα τοὺς χαιρέτησε ἐγκάρδια, καὶ μάλιστα διοργάνωσε συμπόσιο γιὰ τοὺς καλεσμένους του, κι ἔπειτα τοὺς ἐκτέλεσε. Τότε ἀφοῦ παρέταξε ὅλο τὸ στράτευμά του, βάδισε μέσα στὴν πόλη, ἀρχικὰ εἰδοποιώντας ὅλους τοὺς κατοίκους νὰ παραμείνουν στὶς οἰκίες τους, καὶ καταλαμβάνοντας τοὺς δρόμους καθὼς καὶ τὶς στέγες. Καί, γιὰ νὰ παραβλέψουμε τὶς λεπτομέρειες τῶν κακῶν ποὺ ἐπέπεσαν στὴν δυστυχισμένη πόλη, δολοφόνησε τόσους πολλοὺς ποὺ δὲν ἐπιχείρησε νὰ πεῖ τίποτα γιὰ τὸν ἀριθμό τους, ἀλλὰ ἔγραψε στὴ σύγκλητο ὅτι δὲν εἶχε σημασία πόσοι ἢ ποιοὶ εἶχαν πεθάνει, ἀφοῦ ὅλοι ἄξιζαν αὐτὴ τὴν τύχη. Ἀπὸ τὸν πλοῦτο ποὺ ὑπῆρχε στὴν πόλη, μέρος του λεηλατήθηκε καὶ μέρος του καταστράφηκε. Μαζὶ μὲ τοὺς πολίτες ἐξοντώθηκαν ἐπίσης πολλοὶ ξένοι, καὶ ὄχι λίγοι ἀπὸ ἐκείνους ποὺ εἶχαν συνοδέψει τὸν Καρακάλλα σφαγιάστηκαν μὲ τοὺς ὑπόλοιπους ἐξαιτίας τῆς ἄγνοιας γιὰ τὴν ταυτότητά τους. Γιατὶ, καθὼς ἡ πόλη ἦταν μεγάλη καὶ οἱ ἄνθρωποι δολοφονοῦνταν ταυτόχρονα σὲ κάθε μέρος της μέρα-νύχτα, ἦταν ἀδύνατον νὰ διακρίνουν κάποιον ὅσο κι ἂν τὸ ἤθελαν. Οἱ ἄνθρωποι χάνονταν σύμφωνα μὲ τὴν τύχη, καὶ τὰ σώματά τους ἀμέσως ρίχνονταν σὲ βαθεῖς λάκκους, ὥστε οἱ ὑπόλοιποι νὰ ἀγνοοῦν τὸ μέγεθος τοῦ κακοῦ. Αὐτὴ ἦταν ἡ μοίρα τῶν ντόπιων. Ὅλοι οἱ ξένοι ἐξαιρέθηκαν, ἐκτὸς ἀπὸ τοὺς ἐμπόρους, καὶ φυσικὰ ὅλη ἡ περιουσία τους λεηλατήθηκε. Ὁ Καρακάλλας ἦταν παρὼν στὸ μεγαλύτερο μέρος τῆς σφαγῆς καὶ τῆς λεηλασίας, τόσο κοιτώντας ὅσο καὶ παρεμβαίνοντας, ἀλλὰ κάποιες φορὲς ἔδινε διαταγὲς στοὺς ἄλλους ἀπὸ τὸ ναὸ τοῦ Σέραπη. Γιατὶ ζοῦσε στὸ ναὸ τοῦ θεοῦ ἀκόμη καὶ κατὰ τὰ μερόνυχτα τῆς αἱματοχυσίας. Ὁ Καρακάλλας, ἐνῶ σφάγιαζε τοὺς Ἀλεξανδρινοὺς καὶ κατοικοῦσε στὸ ἱερὸ τέμενος, ἔστειλε μήνυμα στὴ σύγκλητο, ὅτι τελοῦσε τελετὲς καθαρμοῦ, ἐκεῖνες ἀκριβῶς τὶς μέρες κατὰ τὶς ὁποῖες στὴν πραγματικότητα θυσίαζε ἀνθρώπινα ὄντα στὸν ἑαυτό του ὅταν θυσίαζε ζῶα στὸ θεό. Γιατί τὸ ἀναφέρω αὐτὸ ὅμως, ὅταν τόλμησε νὰ ἀφιερώσει στὸ θεὸ (Σέραπη) τὸ σπαθὶ μὲ τὸ ὁποῖο εἶχε σκοτώσει τὸν ἀδελφό του; Μετά, κατάργησε τὰ θεάματα καὶ τὰ δωρεὰν γεύματα τῶν Ἀλεξανδρινῶν, καὶ διέταξε ὅτι ἡ Ἀλεξάνδρεια θὰ πρέπει νὰ διαιρεθεῖ στὰ δύο μὲ ἕνα τεῖχος, τὸ ὁποῖο θὰ φροροῦσαν στρατιῶτες κατὰ διαστήματα, ὥστε οἱ κάτοικοι δὲν θὰ μποροῦν πλέον νὰ βλέπουν ὁ ἕνας τὸν ἄλλον.

Δίων Κάσσιος, ἔκδ. Dindorf, IV 301-302 (77.22-23).

 

Τὸ 212 ὁ Καρακάλλας κατάργησε διάφορα προνόμια τῶν φιλοσόφων τοῦ Μουσείου τῆς Ἀλεξάνδρειας.

Πρὸς τοὺς Ἀριστοτελικοὺς φιλοσόφους ἐπεδείκνυε μεγάλο μίσος μὲ κάθε τρόπο, ἔτσι ὥστε ἐπιθύμησε νὰ κάψει ἀκόμη καὶ τὰ βιβλία τους. Πιὸ συγκεκριμένα, στὴν Ἀλεξάνδρεια κατάργησε τὰ δωρεὰν γεύματα ποὺ τοὺς δίνονταν καὶ ὅλα τὰ ἄλλα προνόμια ποὺ εἶχαν ἀποκτήσει.

Δίων Κάσσιος, IV.285 (77.7.3).

 

Ἡ περιγραφὴ τῆς Historia Augusta (κειμένου τοῦ 4ου αἰώνα) ἔχει ὡς ἑξῆς:

Τότε πῆγε στὴν Ἀλεξάνδρεια, καὶ ἐκεῖ κάλεσε τοὺς ἀνθρώπους στὸ Γυμνάσιο καὶ τοὺς προσέβαλε. Ἐπιπλέον, ἔδωσε διαταγὲς ὅτι ἐκεῖνοι ποὺ εἶχαν τὰ φυσικὰ προσόντα ἔπρεπε νὰ καταταγοῦν στὸ στρατό. Ἀλλὰ ἐκείνους τοὺς ὁποίους κατέταξε, τοὺς ἐκτέλεσε. Ἐπιπλέον, ἔδωσε διαταγὴ στοὺς στρατιῶτες του νὰ σφάξουν τοὺς καλεσμένους τους (hospites), πράγμα ποὺ προκάλεσε μεγάλη σφαγὴ στὴν Ἀλεξάνδρεια.

Historia Augusta, ἔκδ. Hohl, 187.29-188.6 (13.6.2-3)).

 

Ὁ αὐτοκράτορας Αὐρηλιανὸς (270-275) κατέστρεψε γιὰ δεύτερη φορὰ τὴν Ἀλεξάνδρεια κατὰ τὴ διάρκεια μιᾶς ἐξέγερσης.

Ἐπὶ Αὐρηλιανοῦ, οἱ καβγάδες τῶν κατοίκων της γύρισαν σὲ θανάσιμη διαμάχη. Τότε τὰ τείχη της καταστράφηκαν, καὶ ἔχασε τὸ μεγαλύτερο τμῆμα τῆς περιοχῆς ποὺ καλεῖται Βρουχεῖο, τὸ ὁποῖο γιὰ πολὺ καιρὸ ἦταν τὸ ἐνδιαίτημα διαπρεπῶν ἀνδρῶν.

Ammianus Marcellinus, ἔκδ. Seyfarth, I 291.13-16 (22.16.15)

 

Ὁ αὐτοκράτορας Διοκλητιανὸς (284-305) ἀφοῦ πολιόρκησε τὴν Ἀλεξάνδρεια, τὴν ἔκαψε. Ἐπίσης ἔκαψε βιβλία ἀλχημείας.

Ἰωάννης Μαλάλας, ἔκδ. Thurn, 237.32-238.47 (12.41):

Τότε οἱ Αἰγύπτιοι ἐπαναστάτησαν καὶ φόνευσαν τοὺς ἄρχοντές τους. Ὁ αὐτοκράτορας Διοκλητιανὸς ἐκστράτευσε ἐναντίον τους καὶ ἐπιτέθηκε στὴν Ἀλεξάνδρεια τὴ Μεγάλη. Τὴν πολιόρκησε, ἔσκαψε τάφρους καὶ ἔκοψε καὶ ἄλλαξε πορεία στὸν ἀγωγὸ νεροῦ ποὺ ἐρχόταν ἀπὸ τὸν Κάνωπο. Κυρίευσε τὴν Ἀλεξάνδρεια καὶ τὴν ἔκαψε. Ἔκανε τὴν εἴσοδό του στὴν πόλη πάνω σὲ ἕνα ἄλογο ποὺ παραπατοῦσε πάνω στὰ πτώματα. Γιατὶ εἶχε διατάξει τὸν στρατό του νὰ μὴ σταματήσει τὴ σφαγὴ προτοῦ τὸ αἷμα τῶν σκοτωμένων φτάσει στὰ γόνατα τοῦ ἀλόγου τὸ ὁποῖο ἵππευε. Κοντά στὴν πύλη ἀπ' ὅπου εἰσῆλθε, τὸ ἄλογο τοῦ αὐτοκράτορα πάτησε σὲ ἕνα πτῶμα ἀνθρώπου καὶ σκόνταψε γονατίζοντας ἔτσι ὥστε τὸ γόνατό του βάφτηκε κόκκινο. Ὁ αὐτοκράτορας τὸ παρατήρησε καὶ ἔδωσε συγχώρεση, καὶ οἱ στρατιῶτες του σταμάτησαν τὴ σφαγὴ τῶν κατοίκων. Οἱ Ἀλεξανδρινοὶ ἀνήγειραν ἕνα χάλκινο ἄγαλμα τοῦ ἀλόγου ὑπὲρ εὐχαριστίας. Τὸ μέρος αὐτὸ λέγεται ἕως σήμερα Ὁ Ἵππος Διοκλητιανοῦ.

Σούδα, ἔκδ. Adler, II, 104.21-23 λ. «Διοκλητιανός»: 

Τὰ περὶ χυμείας ἀργύρου καὶ χρυσοῦ τοῖς παλαιοῖς αὐτῶν γεγραμμένα βιβλία διερευνησάμενος ἔκαυσε.

Τὸ Βρουχεῖο βεβαίως, τὰ Βασίλεια (ἀνάκτορα) εἶχαν πωληθεῖ σὲ ἰδιῶτες ἀπὸ τὸν Βεσπασιανὸ τὸ 70 μ.Χ.: Αὐτός,

ἐπέβαλε πρόσθετες εἰσφορὲς στοὺς Ἀλεξανδρινούς. Καταρχάς, συνέλεξε μεγάλα ποσὰ ἀπὸ αὐτούς, μὲ διάφορους τρόπους, μὴ παραμελώντας καμμία πηγή, εἴτε ἀσήμαντη εἴτε ἀξιοκατάκριτη, καὶ ἔλαβε ἀπὸ κάθε πηγή, ἱερὴ καὶ μή, ἀπὸ τὴν ὁποία μποροῦσαν νὰ ληφθοῦν χρήματα. Ἐπίσης, ἀνανέωσε πολλοὺς φόρους ποὺ εἶχαν πέσει σὲ ἀχρηστία, αὔξησε πολλοὺς ποὺ ἦταν συνηθισμένοι, καὶ εἰσήγαγε νέους. Ἔτσι, οἱ Ἀλεξανδρινοὶ τόσο γιὰ τοὺς λόγους αὐτοὺς ὅσο καὶ γιατὶ εἶχε πωλήσει τὸ μεγαλύτερο τμῆμα τοῦ παλατιοῦ, ἦταν θυμωμένοι μαζί του.

Δίων Κάσσιος, IV 92-93 (66.8.3-4).

 

Δὲν θὰ ἐπεκταθοῦμε ἐδῶ στὴν καταστροφὴ μέρους τῆς Βιβλιοθήκης τῆς Ἀλεξάνδρειας ἀπὸ τὸν Ἰούλιο Καίσαρα (ὁ ὁποῖος κατέστησε ἀκατοίκητη τὴ νῆσο Φάρο), γιὰ τὴν ὁποία ὁ πρῶτος συγγραφέας ποὺ γράφει σχετικὰ εἶναι ὁ Τίτος Λίβιος (59 π.Χ. - 17 μ.Χ.), ὅπως τὸν παραθέτει ὁ Σενέκας ὁ νεότερος (4 - 65).

Ὅ,τι δὲν μᾶς ἐνδιαφέρει, καλὸ θὰ ἦταν ἂν καιγόταν

Ἀναφερόμενος ὁ Γκίμπον (E. Gibbon) στὸ ζήτημα τῆς καταστροφῆς ἢ μὴ τῶν βιβλίων τῆς ἀλεξανδρινῆς βιβλιοθήκης ἀπὸ τοὺς Ἄραβες ἀμέσως μετὰ τὴν ἀραβικὴ κατάκτηση τῆς Ἀλεξάνδρειας, κάνει στὴ συνέχεια λόγο γιὰ τὰ χριστιανικὰ βιβλία ποὺ ὑπῆρχαν στὴν Ἀλεξάνδρεια τοῦ 7ου αἰώνα καὶ γιὰ τὴν τύχη τους. Ὅσον ἀφορᾶ τὴν πιθανότητα καταστροφῆς τῶν βιβλίων αὐτῶν στὴν πυρὰ μετὰ τὴν ἀραβικὴ κατάκτηση, γράφει:

but if the ponderous mass of Arian and Monophysite controversy were indeed consumed in the public baths, a philosopher may allow, with a smile, that it was ultimately devoted to the benefit of mankind.

 

Σὲ μετάφραση:

Ὡστόσο, ἐὰν ὁ βαρετὸς ὄγκος τῶν (χριστιανικῶν) βιβλίων ποὺ ἀντικείμενό τους εἶχαν τὸν Ἀρειανισμὸ καὶ τὸν Μονοφυσιτισμὸ πράγματι ρίχτηκε (ὡς καύσιμο ὑλικὸ) στὰ δημόσια λουτρὰ τῆς Ἀλεξάνδρειας, τότε ἕνας φιλόσοφος θὰ μποροῦσε χαμογελώντας νὰ πεῖ ὅτι τὰ βιβλία αὐτὰ ἐντέλει χρησίμευσαν γιὰ τὸ καλὸ τῆς ἀνθρωπότητας.

The History of the Decline and Fall of the Roman Empire, New York 1914, βιβλίο 5.51.

Ὁ Γκίμπον ἔχει ὑπόψη του τὴν πανάρχαια συνήθεια νὰ χρησιμοποιοῦνται φθαρμένοι (δυσανάγνωστοι) πάπυροι ὡς καύσιμο ὑλικό.

Μεγάλη μπουκιὰ φάε, μεγάλη κουβέντα μὴν πεῖς

Σὲ μιὰ ὑπόγεια στέρνα στὸ Σεραπεῖο τῆς Ἀλεξανδρείας, μιὰ ἐπιγραφὴ ἔχει ὡς ἑξῆς: «Μέγα φάε, μέγα πίε, μὴ μέγα λαλίη. Γὰρ τύχη ἄστατος βρωτοῖς», δηλαδὴ «Φάε πολύ, πιὲς πολύ, μὴ μιλᾶς μεγάλα, γιατὶ ἡ τύχη εἶναι ἄστατη γιὰ τοὺς ἀνθρώπους». Αὐτὴ ἡ ἐπιγραφὴ θυμίζει τὸ «Μεγάλη μπουκιὰ φάε, μεγάλη κουβέντα μὴν πεῖς».

Πηγὴ φωτογραφίας, M. Sabottka, Das Serapeum in Alexandria.

 

Πολυπολιτισμικότητα καὶ Ἀλεξάνδρεια

Στὸ παρακάτω ἑλληνικὸ ἀλεξανδρινὸ κείμενο (μὲ νεότερο τίτλο Acta Alexandrinorum, 8.22-53) τοῦ 2ου μ.Χ. αἰώνα, γραμμένο ἀπὸ τὴ σκοπιὰ τῶν Ἑλλήνων τῆς Ἀλεξάνδρειας, καταφθάνουν στὴ Ρώμη ταυτόχρονα πρεσβεῖες τῶν «Ἀλεξανδρινῶν» (Ἑλλήνων) καὶ Ἰουδαίων γιὰ νὰ λάβουν τὴν εὔνοια τοῦ Τραϊανοῦ. Ἡ σύζυγός του, Πλωτίνα, συμπαθοῦσε τοὺς Ἰουδαίους καὶ εἶχε πείσει τὸν Τραϊανὸ νὰ πάρει τὸ μέρος τους. Πράγματι ὁ αὐτοκράτορας κατσαδιάζει τοὺς Ἕλληνες ποὺ μόλις τὸν εἶχαν χαιρετίσει. Καὶ μόνο ὅταν ἡ προτομὴ τοῦ Σέραπη, τὴν ὁποία εἶχαν φέρει μαζί τους οἱ Ἀλεξανδρινοὶ Ἕλληνες, ἄρχισε νὰ ἱδρώνει μπροστὰ στὸν αὐτοκράτορα, αὐτὸς θαύμασε.

…ἔμαθεν ὁ αὐτοκράτωρ ὅτι πάρεισι πρέσβεις Ἰουδαίων καὶ Ἀλεξανδρέων, καὶ ἐτάξαντο τὴν ἡμέραν ὅτε ἀμφοτέρων ἀκούσεται. Ἡ δὲ Πλωτεῖνα ἀπαντᾷ τοὺς συνκλητικοὺς παραγενέσθαι κατὰ Ἀλεξανδρέων καὶ τοῖς Ἰουδαίοις βοηθῆσαι. Καὶ πρῶτοι εἰσελθόντες οἱ Ἰουδαῖοι ἀσπάζονται τὸν αὐτοκράτορα Τραϊανόν· ὁ δὲ Καῖσαρ εὐμενέστατα αὐτοὺς ἠσπάσατο, καὶ αὐτὸς ἤδη προπεπεισμένος ὑπὸ τῆς Πλωτίνης. Μετ’ αὐτοὶς εἰσέρχονται Ἀλεξανδρέων πρέσβεις καὶ ἀσπάζονται τὸν αὐτοκράτορα. Ὁ δὲ οὐκ ἀπηντήσατο, ἀλλ’ εἶπεν· χαιρετίζετέ με ὡς ἄξιοι τυγχάνοντες τοῦ χαίρειν, τοιαῦτα χαλεπὰ τολμήσαντες Ἰουδαίοις; […] Ἑρμαΐσκος εἶπεν· ἀλλὰ λυπούμεθα ὅτι τὸ συνέδριόν σου ἐπλήσθη τῶν ἀνοσίων Ἰουδαίων. Καῖσαρ εἶπεν· ἴδε δεύτερόν σοι λέγω, Ἑρμαΐσκε· αὐθάδως ἀποκρίνῃ πεποιθὼς τῷ σεαυτοῦ γένει. Ἑρμαΐσκος εἶπεν· τί αὐθάδως ἀποκρίνομαι, μέγιστε αὐτοκράτωρ; Δίδαξόν με. Καῖσαρ εἶπεν· ὅτι τὸ συνέδριόν μου Ἰουδαίων ἐποίησας. Ἑρμαΐσκος· οὔκουν χαλεπόν ἐστι τὸ ὄνομα τῶν Ἰουδαίων; ὀφείλεις οὖν πάλι τοῖς σεαυτοῦ βοηθεῖν καὶ μὴ τοῖς ἀνοσίοις Ἰουδαίοις συνηγορεῖν. Ταῦτα λέγοντος Ἑρμαΐσκου ἡ τοῦ Σαράπιδος προτομὴ ἣν ἐβάσταζον οἱ πρέσβεις αἰφνίδιον ἵδρωσεν, θεασάμενος δὲ Τραϊανὸς ἀπεθαύμασεν...

1 π.Χ.

Ἀλεξάνδρεια, 17 Ἰουνίου 1 π.Χ.

Ὁ Ἱλαρίων στὴν σύζυγό του Ἄλι, πολλοὺς χαιρετισμούς, καθὼς καὶ στὴν κυρία μου Βερούτη καὶ στὸ Ἀπολλωναρι. Μάθε ὅτι εἶμαι ἀκόμη στὴν Ἀλεξάνδρεια. Μὴν ἀγωνιᾶς ἂν [οἱ ὑπόλοιποι] ἀναχωρήσουν, ἐγὼ παραμένω στὴν Ἀλεξάνδρεια. Σὲ ρωτῶ καὶ σὲ παρακαλῶ νὰ φροντίζεις τὸ παιδί. Κι ἂν πληρωθοῦμε, ἀμέσως θὰ σοῦ στείλω. Πάνω ἀπ’ ὅλα, ἂν γεννήσεις καὶ εἶναι ἀγόρι, κράτα το. Ἂν εἶναι κορίτσι, πέτα το. Εἶπες στὴν Ἀφροδισιάδα «μὴ μὲ ξεχνᾶς». Πῶς μπορῶ νὰ σὲ ξεχάσω; Γι’ αὐτὸ σοῦ ζητῶ νὰ μὴν ἀγωνιᾶς. Ἔτος κθ΄ Καίσαρος, 23 τοῦ μήνα Παῦνι.

Ἱλαρίωνα Ἄλιτι τῇ ἀδελφῇ πλεῖστα χαίρειν καὶ Βεροῦτι τῇ κυρίᾳ μου καὶ Ἀπολλωναριν. γίνωσκε ὡς ἔτι καὶ νῦν ἐν Ἀλεξανδρέᾳ σμεν· μὴ ἀγωνιᾷς ἐὰν ὅλως εἰσπορεύονται, ἐγὼ ἐν Ἀλεξανδρέᾳ μενῶ. ἐρωτῶ σε καὶ παρακαλῶ σε ἐπιμεληθι τῷ παιδίῳ καὶ ἐὰν εὐθὺς ὀψώνιον λάβωμεν ἀποστελῶ σε ἄνω. ἐὰν πολλὰ πολλῶν τέκῃς ἐὰν ἦν ἄρσενον ἄφες, ἐὰν ἦν θήλεα ἔκβαλε. εἴρηκας \δὲ/ Ἀφροδισιάτι ὅτι μή με ἐπιλάθῃς· πῶς δύναμαί σε ἐπιλαθεῖν; ἐρωτῶ σε οὖν ἵνα μὴ ἀγωνιάσῃς. (ἔτους) κθ Καίσαρος Παῦνι κγ. (πίσω ὅψη) Ἱλαρίων Ἄλιτι ἀπόδος.

Πάπυρος P. Oxy 744 ἔκδ. B. Grenfell - A. Hunt. Βρέθηκε στὴν Ὀξύρρυγχο. Τὸ «ἀδελφὴ» στὴν Αἴγυπτο ἐχρησιμοποιεῖτο ὡς προσφώνηση στὴ σύζυγο, καὶ δὲν σημαίνει ἀπαραίτητα τὴν ἀδελφή.