Θεσσαλονίκη 15ος αἰ.

Γκραβούρα τῆς Θεσσαλονίκης τοῦ 15^ου αἰ. Πηγή, ὅπου καὶ ἡ σχετικὴ λεπτομερὴς ἀνάλυση τῶν εἰκονιζόμενων μνημείων, στὴν ὁποία δὲν χρειάζεται νὰ προστεθοῦν πολλά. Στὶς ἐνδείξεις ὅτι πρόκειται γιὰ αὐθεντικὴ γκραβούρα εἶναι καὶ ἡ χωρὶς γραμμικὴ προοπτικὴ ἀπεικόνιση τῶν κτισμάτων, λ.χ. τῶν δυτικῶν τειχῶν τοῦ λιμανιοῦ καὶ τῶν ἀνατολικῶν στὸ ὕψος βόρεια τῆς Ροτόντας. Στὶς ἀντενδείξεις εἶναι ὅτι ἡ εἰκόνα εἶναι ὑπερβολικὰ καλοδιατηρημένη. Θὰ ἔπρεπε νὰ συγκριθοῦν μὲ τὴν γκραβούρα αὐτὴν κι ἄλλες δυτικὲς γκραβοῦρες τοῦ 15ου αἰ., π.χ. γιὰ τὸν τρόπο ἀπεικόνισης τῶν λόφων καὶ βουνῶν, καθὼς καὶ τῶν κυμάτων ἢ τῶν πλοίων. Κάποιες ἀντιστοιχήσεις ἀπὸ τὸ ἄρθρο, ὅπως τοῦ κτίσματος (19) μὲ τὸν Προφήτη Ἠλία (κτίσμα τοῦ 14ου αἰ.) δὲν φαίνονται πειστικές, ἀφοῦ τὸ (19) εἶναι ξεκάθαρα βασιλική.

 

Ἂν προσέξει ὁ ἀναγνώστης, πάνω στὴν Καμάρα βρίσκονται τρία ἀγάλματα. Στὴ μεσαία (μεγάλη) καμάρα, τὸ ἄγαλμα φαίνεται νὰ κρατᾶ δόρυ. Ἄγαλμα ὑπῆρχε καὶ πάνω στὴ «στήλη τῶν ὄφεων». Στὸν Ἱππόδρομο, ὑπῆρχαν ἀκόμη δύο μυτεροὶ ὀβελίσκοι, ποὺ θυμίζουν τοὺς ὀβελίσκους τοῦ ἱπποδρόμου τῆς Κωνσταντινούπολης.

Τὸ σημεῖο (5), στὴν εἴσοδο τοῦ λιμανιοῦ τοῦ Κωνσταντίνου, μοῦ κίνησε τὸ ἐνδιαφέρον. Ἄραγε τὸ "Τζερέμπουλο" ἐκτεινόταν παλαιότερα ἕως τὸ σημεῖο ἐκεῖνο ἀλλὰ κατόπιν τὸ τεῖχος-φράγμα κατέπεσε καὶ βυθίστηκε στὴ θάλασσα; Χωρὶς προέκταση τοῦ τείχους στὴ θάλασσα, τὸ λιμάνι δὲν θὰ ἦταν καλὰ ὀχυρωμένο. Νησάκι φυσικὸ δὲν νομίζω ὅτι ἀναφέρεται σὲ κάποια πηγή. 

Μιὰ ὀθωμανικὴ ἐπιστολὴ γιὰ τὴν ἅλωση τῆς Θεσσαλονίκης τὸ 1430

Ἡ ἐπιστολὴ ποὺ ἀπέστειλαν οἱ Ὀθωμανοὶ στοὺς Γιαννιῶτες τὸ 1431, προκειμένου νὰ παραδώσουν τὴν πόλη τους. Σὲ αὐτὴν παρατίθενται πληροφορίες γιὰ τὴν τύχη τῆς Θεσσαλονίκης κατὰ τὴν ἅλωσή της τὸ προηγούμενο ἔτος.

Μετάφρασις τουρκικῆς κοινοποιήσεως ἣν ἐκ τοῦ στρατοπέδου διεύθυνεν ὁ μέγας βεζύρης Σινὰν Πασσᾶς κατὰ τὸ ἔτος 1431 πρὸς τοὺς πολιορκουμένους Ἰωαννίτας:

Νὰ ἠξεύρητε, ὅτι μᾶς ἔστειλεν ὁ μέγας αὐθέντης νὰ παραλάβωμεν τοῦ Δούκα τὸν τόπον καὶ τὰ κάστρα του, καὶ ὥρισέ μας γοῦν οὕτως, ὅτι ὅποιον κάστρον καὶ χώρα προσκυνήσει μὲ τὸ καλόν, νὰ μὴν ἔχη κανένα φόβον, οὔτε κακίαν, οὔτε κούρσευμα, ἀλλ’ οὔτε κανένα χαλασμόν, καὶ ὅποιον κάστρον καὶ χώρα δὲν προσκυνήσει, ὥρισε, νὰ καταλύσω καὶ νὰ τὰ χαλάσω ἐκ θεμελίων, ὥσπερ ἐποίησα καὶ τὴν Θεσσαλονίκην. Διὰ τοῦτο γράφω σας καὶ λέγω, ὅτι νὰ προσκυνήσητε μὲ τὸ καλόν, καὶ νὰ μὴ πλανηθῆτε εἰς τῶν Φράγκων τὰ λόγια, ὅτι τίποτε δὲν σᾶς θέλουν ὠφελήσει, πλὴν θέλουν σᾶς χαλάσει, καθὼς ἐχάλασαν καὶ τοὺς Θεσσαλονικεῖς. […] Εἰ δὲ καὶ σταθῆτε πεισματικοὶ καὶ δὲν προσκυνήσητε μὲ τὸ καλόν, νὰ ἠξεύρητε, ὅτι ὥσπερ ἐδιαγουμίσαμεν τὴν Θεσσαλονίκην καὶ ἐχαλάσαμεν ταῖς ἐκκλησίαις καὶ ἐρημώσαμεν καὶ ἀφανήσαμεν τὰ πάντα, οὕτω θέλομεν χαλάσει καὶ ἐσᾶς καὶ τὰ πράγματά σας.

Πηγή: F. Miklosich – I. Müller, Acta et diplomata graeca medii aevi, τ. 3, Bonn 1865, σσ. 282-283.

Μένουμε (ἄταφοι) Σπίτι

Στὴ συλλογὴ μὲ τὰ «Θαύματα τοῦ Ἁγίου Δημητρίου» (7^ος αἰ.), τὸ τρίτο στὴ σειρὰ θαῦμα ποὺ παραθέτει κάποιος Ἰωάννης ἀρχιεπίσκοπος Θεσσαλονίκης ἀφορᾶ τὴν παρέμβαση τοῦ ἁγίου Δημητρίου σὲ μιὰ ἐπιδημία πανώλης στὴ Θεσσαλονίκη, καὶ τιτλοφορεῖται «Περὶ τοῦ λοιμοῦ».

Ἡ μετάφραση εἶναι τῆς Ἀλόης Σιδέρη, στὸ Χ. Μπακιρτζῆς (ἐκδ.), Ἁγίου Δημητρίου Θαύματα. Οἱ συλλογὲς Ἀρχιεπισκόπου Ἰωάννου καὶ Ἀνωνύμου. Ὁ βίος, τὰ θαύματα καὶ ἡ Θεσσαλονίκη τοῦ Ἁγίου Δημητρίου, Ἀθήνα 1997.

«30. Γνωρίζετε, πιστεύω, τὴ θεόσταλτη ὀργὴ ποὺ ἐνέσκηψε πρὶν ἀπὸ λίγον καιρὸ στὴν πόλη μας, καὶ ὄχι μόνο στὴν πόλη μας, ἀλλὰ καὶ σ’ ὅλη τὴ χώρα, καὶ ἐννοῶ ἐκείνη τὴν ὑπέρμετρη καὶ παμφάγο καὶ παντοφθόρο πανώλη […]

34. Ποιὰ πύλη τῆς πόλης ἦταν ἀρκετὰ πλατιὰ γιὰ νὰ χωρέσει τὶς ἐκφορὲς ποὺ γίνονταν ὁλημερίς; Καὶ ποιὰ κλίνη εἶδε τότε κανεὶς ποὺ νὰ περιέχει ἕναν μόνο νεκρό; […] ἂν μιλᾶμε γιὰ παιδιά, καὶ τέσσερα καὶ πέντε εἴδαμε νὰ μεταφέρονται πάνω σὲ μιὰ στρωμνή. Καὶ δὲν θέλω νὰ μιλήσω γιὰ τοὺς νεκροὺς ποὺ ἔμεναν ἄταφοι μέσα στὰ σπίτια τους καθὼς ὁλόκληρες οἰκογένειες, χωρὶς κανεὶς νὰ τὸ πάρει εἴδηση, ξεκληρίζονταν μέσα σὲ μιὰ στιγμὴ […]

36. Κάθε σπίτι εἶχε κάποιον νεκρὸ ἢ μᾶλλον νεκρούς, καὶ ὄχι λιγότερους ἀπὸ τοὺς ζωντανοὺς […] καὶ οἱ ζωντανοὶ δὲν ἐπαρκοῦσαν γιὰ τὴν τέλεση τῆς καθιερωμένης προπομπῆς πρὸς χάριν αὐτῶν ποὺ ἀποδημοῦσαν […] ἔβρισκαν τοὺς οἰκογενειακοὺς τάφους τους ἤδη γεμάτους […]

37. Καθὼς λοιπὸν τόσο μεγάλοι κίνδυνοι αἰωροῦνταν πάνω ἀπὸ τὴν πόλη καὶ ὅλοι ἔφευγαν ἀπὸ τὰ σπίτια τους γιὰ νὰ καταφύγουν στοὺς ἱεροὺς ναούς […] οἱ περισσότεροι ἀπὸ αὐτοὺς ποὺ εἶχαν ἀπομείνει καὶ ὅσοι κατόρθωσαν, μέσα στὴν τόση συμφορά, νὰ συγκεντρώσουν τὸ μυαλό τους ἔτρεξαν νὰ ζητήσουν ἄσυλο στοὺς ναοὺς τῶν Ἁγίων· καὶ οἱ περισσότεροι προσέφυγαν στὸν ἰαματικὸ καὶ φυλακτήριο οἶκο τοῦ πανενδόξου μάρτυρος· καὶ ἦταν, ὅπως ἔμαθα, τόσο πολλοί, ὥστε ἄλλος κανεὶς δὲν χωροῦσε στὸ ἅγιο τέμενος. […]

41. …οἱ περισσότεροι ἀπὸ τοὺς ἀρρώστους ποὺ ἦλθαν στὸ ναό του ἔγιναν ἀνέλπιστα καλὰ καὶ μόνο λίγοι ὑπέφεραν γιὰ καιρὸ ἐνῶ πολὺ λιγότεροι ἔχασαν τὴ ζωή τους. […] Τὸ γεγονὸς ὅτι στὶς ἀγορὲς καὶ στὰ σπίτια ἔτσι ἔγιναν τὰ πράγματα (πέθαναν οἱ περισσότεροι) ἐνῶ σὲ ὅσους κατέφυγαν στὸ πανάγιο τέμενος τοῦ μάρτυρος δὲν συνέβη τὸ ἴδιο ἀλλὰ τὸ ἀντίθετο […]

42. …θέλοντας ὁ Θεὸς νὰ κόψει σύρριζα ἀπὸ τὴν καρδιά μας τὶς σκέψεις τοῦ πονηροῦ, διάλεξε κάποιον ἀπὸ τοὺς ἀρρώστους καὶ τοῦ ἄνοιξε τὰ μάτια τῆς ψυχῆς· κι αὐτὸς τὴ νύχτα, μέσα σὲ ἕνα εἶδος ἔκστασης ἔβλεπε τὸν Ἅγιο ντυμένο μὲ χλαμύδα καὶ μὲ ρόδινο καὶ χαριέστατο πρόσωπο […] νὰ παρατηρεῖ ὅλους ὅσοι βρίσκονταν σὲ κίνδυνο καὶ σὲ μερικοὺς νὰ ἀκουμπᾶ τὸ χέρι του χαράζοντας τὸ σημεῖο τοῦ σταυροῦ, σὲ ἄλλους νὰ ρίχνει ἁπλῶς ἕνα περίλυπο βλέμμα καὶ μόνο λίγους νὰ προσπερνάει κατηφὴς καὶ σκυθρωπὸς σὰν νὰ μὴν ἄντεχε μήτε νὰ τοὺς ἀντικρίσει ἀπὸ τὴ μεγάλη λύπηση ποὺ ἔνιωθε γι’ αὐτούς. Κι αὐτοὶ οἱ τελευταῖοι πέθαιναν ὁπωσδήποτε τὴν αὐγὴ ἢ λίγο ἀργότερα· οἱ ἄλλοι, τοὺς ὁποίους ὁ Ἅγιος εἶχε πλησιάσει μὲ πρόσωπο περίλυπο, πλὴν ὅμως τοὺς εἶχε ἀξιώσει νὰ δὲχτοῦν τὴν σωτήρια ἐπίσκεψή του, δὲν πέθαιναν ἀλλὰ ἔμεναν γιὰ καιρὸ ἄρρωστοι, εὐελπιστώντας ὅμως γιὰ τὴ θεραπεία τους ἀφοῦ εἶχαν ἀκούσει ἀπὸ τὸν ἄνθρωπο ποὺ τὸν εἶχε δεῖ ὅτι ὁ Μάρτυρας, ἔστω καὶ μὲ λύπη, εἶχε στέρξει νὰ τοὺς ἐπισκεφθεῖ· καὶ πίστευαν τὰ λόγια τοῦ ἀνθρώπου ἐκείνου ἐπειδὴ πέθαιναν ἀμέσως οἱ ἄρρωστοι τοὺς ὁποίους, κατὰ τὰ λεγόμενά του, δὲν εἶχε ἐπισκεφθεῖ ὁ Μάρτυρας ἐνῶ οἱ ἄλλοι, ποὺ ὁ ἴδιος ἄνθρωπος ὑπεδείκνυε ὡς σφραγισμένους ἀπὸ τὴ χάρη τοῦ Ἁγίου, πρωὶ πρωὶ ἔδειχναν σημάδια ὑγείας […]».

Πρόπυλο Ἁγίας Σοφίας Θεσσαλονίκης (8ος αἰώνας)

Μετὰ τὴν πυρκαγιὰ τοῦ 1890 σταδιακὰ κατέρρευσε. Γιὰ 11 αἰῶνες βρισκόταν ἔξω ἀπὸ τὴν Ἁγία Σοφία Θεσσαλονίκης. Σήμερα σχεδὸν κανεὶς δὲν γνωρίζει τίποτε γι' αὐτό, καθὼς ἀντικαταστάθηκε μὲ ἕνα τυποποιημένο, δῆθεν βυζαντινότροπο, ἐκκλησιαστικὸ πρόπυλο. Ἄραγε, πόσα παρόμοια πρόπυλα ὑπῆρχαν συχνὰ σὲ κτήρια μὴ ἐκκλησιαστικά;

Πηγή

Θὲς ἄλλῳ νίκη

Τὸ 655, ὁ Κώνστας Β΄ (Κωνσταντίνος Πωγωνάτος), ἐγγονὸς τοῦ Ἡρακλείου, σὲ ἡλικία εἴκοσι πέντε ἐτῶν ἑτοιμάστηκε νὰ ἀναμετρηθεῖ μὲ τὸ στόλο τῶν Ἀράβων στὸ Φοίνικα τῆς Λυκίας. Τὴ νύχτα πρὸ τῆς ναυμαχίας:

Εἶδε σὲ ὄνειρο πὼς ἦταν στὴ Θεσσαλονίκη. Ὅταν ξύπνησε διηγήθηκε τὸ ὅραμα σὲ κάποιον ἐξηγητὴ ὀνείρων, ὁ ὁποῖος τοῦ εἶπε: «Ὦ βασιλιά, εἴθε νὰ μὴν εἶχες κοιμηθεῖ οὔτε νά ‘βλεπες ὄνειρο. Γιατὶ ἡ παρουσία σου στὴ Θεσσαλονίκη ἑρμηνεύεται "Δῶσε σ’ ἄλλον τὴ νίκη" (Θὲς ἄλλῳ νίκην), τουτέστιν ἡ νίκη πηγαίνει πρὸς τὸν ἐχθρό σου». Καὶ ἐνῶ ὁ βασιλιὰς δὲν ἔκαμε τίποτε γιὰ ἑτοιμασία πρὸς ναυμαχία, διέταξε τὸν ρωμαϊκὸ στόλο νὰ πολεμήσει. Καὶ ἀφοῦ ναυμάχησαν μεταξύ τους, ἡττήθηκαν οἱ Ρωμαῖοι καὶ βάφτηκε ἡ θάλασσα μὲ τὸ αἷμα τῶν Ρωμαίων. Καὶ φόρεσε ὁ βασιλιὰς σ’ ἄλλον τὸ φόρεμά του. Κι ὁ γιὸς τοῦ σαλπιγκτῆ ποὺ ἀναφέραμε πιὸ πάνω πήδηξε ἐπάνω στὸ βασιλικὸ σκάφος καὶ ἅρπαξε βιαστικὰ τὸ βασιλιὰ καὶ τὸν ἔφερε σὲ ἄλλο σκάφος κι ἀπροσδόκητα τὸν διέσωσε

Θεοφάνης, AM 6146

(μετ. ἀρχ. Ἀνανίας Κουστένης)